|

Gaita-de-fuôlhe
stramuntana de la coleçon de l Museu de la Música de Bruxelas (de antes
de 1982). Cuida-se que haberá sido feita pul artesano Rodrigo Fernandes,
de Miranda de l Douro; míren-se las mortalhas caratelísticas i l fuolhe
anteiro de chibo. Ls canhos seran an palo de anguelgue
(retrato: cortesie de l
Museu de la Música de Bruxelas).
 |
|
Trás ls Montes
(Pertual) |
La Gaita-de-fuôlhe de Trás ls Montes (tamien
le cháman “Gaita Stramuntana” ou “Gaita Mirandesa”) ye ousado ser de
feitura artesana i cumparte aparecéncias de feitiu culas
Gaitas-de-fuôlhe de Senábria, Aliste ou Çamora, comarcas spanholas
raianas, mas ten caratelísticas mui própias: ten ua punteira de buraco
ancho, cun dedilhaçon abierta, presa al cachaço dun fuolhe de chibo, i
tamien un ronco mui grande, atado a la pata dreita, i un assoprete, atado
a la pata squierda. La sue tonalidade puode bariar antre Si, Si bemol i
Lá, cunsante ls artesanos, i ten anterbalos aparecidos als ousados na
música de la region, subretodo na fraita i cantada.
Custruçon
Ls usos musicales i ls própios materiales de custruçon de ls strumientos
stan mui ambuoltos ne l cuntesto agro-pastoril desta region.
Las técnicas de custruçon deste strumiento éran, até hai mui pouco
tiempo, artesanales, culs artesanos (eilhes mesmos gaiteiros, a las
bezes) a tornear las pieças an tornos de pedal, furando-las cun berrumas
i fierros feitos para isso puls ferreiros, ou ponendo al modo para isso
material que yá habie.
Esse era tamien l modo cumo an to l’Ouropa se fazien las çfrentes
Gaitas-de-fuôlhe, antes de beníren las técnicas andustriales.

Muostra
moderna de Gaita-de-fuôlhe de Trás ls Montes.
Custruçon: Victor Félix i
Mário Estanislau (Associaçon Gaita-de-Foles), 2004, Pertual (assente an
modelos de ls artesanos mirandeses Rodrigo Fernandes i Manuel Paulo
Martins). Materiales: canhos an palo de buxo, cun mortalhas anramadas i
fuolhe anteiro de chibo. Tonalidade: Sib m; dedilhaçon: abierta. Dous
canhos de sonido: bordon celíndrico de palheta simples i punteira cónica
cun palheta doble.
Agora ampéçan a aparecer alguns artesanos que aténtan custruir gaitas
stramuntanas culas ferramientas andustriales hoije çponibles: tornos
eilétricos, ferramientas de percison, fierros de furar an aço temprado,
etc.
Isso ten lhebado a que aparéçan gaitas deste modelo que ténen
caratelísticas mais stables i mais ciertas do que ls modelos mais
antigos – até, yá deixa que bárias gaitas stramuntanas afínen i tóquen a
la par, mantenendo las sues caratelísticas tímbricas i musicales únicas.
La Gaita-de-fuôlhe ne l retrato de riba ye ua cópia de modelos
stramuntanos custruida na oufecina de la Associaçon Gaita-de-Foles, por
Victor Félix i Mário Estanislau, assente an modelos de ls artesanos
stramuntanos Rodrigo Fernandes i Manuel Paulo Martins.
L modelo de l retrato fui custruido cun técnicas de custruçon modernas i
ten ua scala diatónica menor natural – ua scuolha que busca ajuntar l
timpre oureginal destas gaitas, cun ua afinaçon acerca (l mais que se
puoda), de ls modelos tradecionales, atentando torná-la algo temprada.
Fui custruida an palo de buxo i ten un fuolhe anteiro de chibo. Las
palhetas simples i dobles son de canha (“Arundo Donax”).

Un cachico menudico
de la copa dun Ronco. Ls antalhes decoratibos cun anramados giométricos
son ua de las eimaiges de marca de las gaitas stramuntanas.
(retrato: André
Ventura).
Afinaçon
Hoije an die
cuntina ua çcuçon fuorte subre qual será la scala “berdadeira” de ls
strumientos desta region: subretodo diatónica menor natural, menor
harmónica, menor melódica, maior ou até ua scala natural nun temprada.
Segun Alberto Jambrina Leal
(1), ye possible achar eisemplares
afinados cun ua 3ª neutra i an bárias oucasiones, cun l 6º i 7º graus
neutros, cun quaije ¼ de ton abaixo – l que al oubido houmano le dá
l’eideia de scala menor, cun ua subtónica an beç de sensible i de 3º i
6º graus baixos. Estes anterbalos pequerricos puoden achar-se ne ls
Remanses (género épico-lhírico cantado, cun probable ourige mediabal),
pruoba de l’anfluença antre ls usos musicales i la perséncia de un
sistema modal, mais do que tonal.
Mentes la bariadade de oupeniones, ye perciso lhembrar un feito
amportante: este era un strumiento artesano, que por esso aceitaba muita
bariaçon an bários eisemplares, cunsante l gusto de ls artesanos i de ls
gaiteiros que ls tocában.
Mentes se puoda eidenteficar un padron mais ou menos quemun an muito
strumiento de çfrentes artesanos (subretodo ne l sou feitiu), ls
eisemplares arrecolhidos an bárias campanhas eitnográficas i las muitas
grabaçones eisistentes amóstran ua grande bariadade de afinaçones, l que
torna la eisisténcia de un “modelo solo” algo defícele de cumprobar.
Ls Gaiteiros
 |
|
José Maria Fernandes, Gaiteiro stramuntano de Ruolos, Mogadouro.
(retrato: André Ventura). |
La Gaita-de-fuôlhe stramuntana cunserba
inda algues partes de las tecnologies pré-andustriales i de ls saberes a
eilhas associados: tradecionalmente éran ls própios gaiteiros que
buscában i scolhien ls palos a la própia, scuolhien l chibo d’adonde se
fazie un fuolhe i nun ralas bezes, fazien ls sues própias palhetas, para
alhá de fazéren apuis las mortalhas cun anramados nas pieças de la
gaita, cun mano alblidosa i solo ua nabalha.
L típico gaiteiro stramuntano ancarna, portanto, la figura de l
“Gaiteiro total”: ye el que afina i faç la sue própia gaita, daprende i
ansina modas i técnicas i por esso, ye el l “rei de la fiesta”, quando
ye chamado para animar ls bailos i fiestas de las tierras.
La formaçon mais ousada ye l grupo de Gaiteiro, Caixa i Bombo, i ye l
gaiteiro que ampeça las fiestas de cada quadra cun Alboradas, que
questuma acumpanhar las peciçones i las danças de Ls Palos (mais
coincidos cumo “Pauliteiros”).
Esta gaita stá a quedar mui popular, bendo-se an Trás ls Montes ua
rebitalizaçon creciente de las práticas musicales a eilha ligadas. Ye
antressante que tamien fuora de la region giográfica stramuntana eisiste
un cierto público ourbano que s’antressa cada beç mais por este
strumiento i que aposta na sue rebitalizaçon.

Outra cópia dua
Gaita-de-fuôlhe, an palo de Frezno, cun ls ousados anramados
decoratibos
(artesanos Victor Felix i Mário Estanislau).
 |
25
Abierto (Pruoba, Miranda de l Douro), Gaita-de-fuôlhe: Paulino
Pereira João – Caixa: Paulino José Raposo – Bombo: Domingos Alfredo
Falcão. Grabaçon de Domingos Morais, 1985.
|
 |
Carbalhesa
(Moimenta de Benhais). Gaita-de-fuôlhe: Carlos Gonçalves –
Pandeiro: Carmo Garcia – Ferranholas: Iria dos Anjos. Grabaçon de
Ernesto Veiga de Oliveira, 1963.
|
 |
Alborada de Riu d’Ounor (Riu d’Ounor, Bergáncia).
Gaita-de-fuôlhe: João Prieto Ximeno – Percusson: João Manuel
Fernandes. Grabaçon de Ernesto Veiga de Oliveira, 1963.
|

Alguns de ls mais
coincidos tocadores de Gaita-de-fuôlhe stramuntanos, ne ls anhos 60:
Carlos Gonçalves (Moimenta de Benhais, Bergáncia), João Prieto Ximenes
(Riu d’Ounor, Bergáncia), Manuel Paulo Martins (Bal de Mira, Miranda de
l Douro) i Manuel Sampedro (Trabanca, Mogadouro).
Retratos:
Instrumentos Musicais Portugueses, Gulbenkian, 2000.
Ls géneros musicales mais ligados a esta gaita son ls bailos cumo l
Bailo Agarrado, Bailo Picado, Jotas, Murinheiras, Carbalhesas, mas
tamien ls Lhaços que acumpánhan las danças de pauliteiros, nas aldés de
l cunceilho de Miranda de l Douro.
Para alhá de la música de beilar, tamien s’usa muito que l gaiteiro seia
chamado a acumpanhar funciones rituales, cumo las alboradas, passacalhes,
rondas i peciçones.
Gaiteiros stramuntanos afamados fúrun arrecolhidos por çfrentes
eitnógrafos i eisísten muitas grabaçones que hoije sírben de anspiraçon
pa la recuperaçon desse strumiento i de l sou reportório – antre ls mais
coincidos cúntan-se ls nomes de Alexandre
Augusto Feio, José João da Igreja, Manuel Sampedro, Manuel Paulo
Martins, Nascimento Raposo, Paulino Pereira João, João Prieto Ximeno,
Carlos Gonçalves, Rodrigo Fernandes, antre outros
Hoije an die, para alhá de ls gaiteiros “tradicionales”, ban aparecendo
tamien nuobas formaçones que búscan fazer la cuntinaçon i nuoba
anterpretaçon de las modas i strumientos stramuntanos, cumo tal, ls
grupos Gaiteiros de Lisboa, Galandum Galundaina, Gaitafolia ou
Lenga-lenga.

De la mano squierda
pa la mano dreita: Galandum Galundaina, Gaitafolia i Lenga-lenga,
eisemplos de nuobos grupos que búscan recuperar las gaitas stramuntanas.
(1)
Jambrina Leal, Alberto, in "Gaita-de-Foles"
- (rebista de la APEDGF) ; nº1 - Abril de 2001 - Pp 4-6.

Outras
Gaitas-de-fuôlhe
Tradução de Amadeu Ferreira
Associação Gaita de Foles, 2006 - Direitos Reservados
|
|